Η Σαρακοστή, στην ορθόδοξη παράδοση, ορίζεται ως περίοδος νηστείας, προσευχής και εσωτερικής προετοιμασίας πριν από το Πάσχα. Ωστόσο, πέρα από τη θρησκευτική της διάσταση, αποτελεί μια βαθιά ψυχολογική εμπειρία. Είναι μια περίοδος όπου ο άνθρωπος καλείται να περιορίσει, να αφαιρέσει, να στερηθεί και μέσα από αυτή τη στέρηση να αναμετρηθεί με τον εαυτό του.
Η ψυχολογία της Σαρακοστής δεν αφορά απλώς τη διατροφή. Αφορά τη σχέση μας με την επιθυμία, τον έλεγχο, την απόλαυση και το κενό.
Η Στέρηση ως Καθρέφτης
Στην καθημερινότητα έχουμε μάθει να καλύπτουμε άμεσα κάθε έλλειψη:
πεινάμε και τρώμε, βαριόμαστε και καταναλώνουμε εικόνες, στενοχωριόμαστε και αναζητούμε αντιπερισπασμούς.
Η Σαρακοστή διακόπτει αυτή την αλυσίδα άμεσης ικανοποίησης. Η στέρηση, όταν βιώνεται συνειδητά, λειτουργεί ως καθρέφτης. Φέρνει στην επιφάνεια ερωτήματα:
- Τι πραγματικά μου λείπει;
- Είναι ανάγκη ή παρόρμηση;
- Πόσο αντέχω να μην ικανοποιήσω αμέσως την επιθυμία μου;
Το κενό που δημιουργείται δεν είναι απλώς απουσία. Είναι χώρος. Και ο τρόπος που διαχειριζόμαστε αυτόν τον χώρο αποκαλύπτει τη δομή της προσωπικότητάς μας.
Η Νηστεία και ο Έλεγχος
Για ορισμένους ανθρώπους, η νηστεία μπορεί να γίνει μηχανισμός αυτοεπιβεβαίωσης: «Μπορώ να πειθαρχήσω».
Η πειθαρχία, όμως, δεν είναι πάντα ένδειξη ωριμότητας. Μερικές φορές είναι άμυνα απέναντι σε μια εσωτερική ανασφάλεια.
Όταν η στέρηση συνοδεύεται από ενοχή ή υπερηφάνεια, τότε δεν λειτουργεί ως εσωτερική κάθαρση αλλά ως ενίσχυση του ελέγχου. Αντίθετα, όταν βιώνεται με επίγνωση, γίνεται μια άσκηση ανεκτικότητας απέναντι στην έλλειψη.
Η ψυχική ωριμότητα δεν έγκειται στο να τα στερούμαστε όλα, αλλά στο να μπορούμε να αντέχουμε ότι δεν τα έχουμε όλα.
Επιθυμία και Καθυστέρηση Ικανοποίησης
Η επιθυμία δυναμώνει όταν κάτι απουσιάζει. Αυτός είναι ένας βασικός ψυχοδυναμικός μηχανισμός. Η καθυστέρηση ικανοποίησης δεν καταργεί την επιθυμία, την καθαρίζει.
Στη διάρκεια της Σαρακοστής, η αναβολή της απόλαυσης δημιουργεί μια εσωτερική ένταση. Αυτή η ένταση μπορεί να γίνει είτε εκνευρισμός είτε επίγνωση. Το αποτέλεσμα εξαρτάται από το πώς τη διαχειριζόμαστε.
Η περίοδος αυτή μάς εκπαιδεύει, αν τη βιώσουμε συνειδητά, να μην ταυτίζουμε την ανάγκη με την άμεση κατανάλωση.
Η Σιωπή και η Εσωτερικότητα
Η Σαρακοστή παραδοσιακά συνοδεύεται από έναν πιο ήσυχο ρυθμό ζωής. Λιγότερη εξωστρέφεια, περισσότερη περισυλλογή. Σε ψυχικό επίπεδο, αυτή η σιωπή λειτουργεί σαν παύση. Μια παύση που μας επιτρέπει να ακούσουμε ό,τι συνήθως καλύπτουμε με θόρυβο.
Πολλές φορές δεν τρώμε επειδή πεινάμε. Τρώμε επειδή δυσκολευόμαστε να αντέξουμε ένα συναίσθημα. Η αποχή από ορισμένες τροφές μπορεί να φέρει στην επιφάνεια την αληθινή «πείνα», τη συναισθηματική.
Η Σαρακοστή ως Διαδικασία Μεταμόρφωσης
Η μεταμόρφωση δεν προκύπτει από την καταπίεση. Προκύπτει από τη συνειδητή επιλογή. Αν η νηστεία βιωθεί ως τιμωρία, το αποτέλεσμα θα είναι εσωτερική ένταση και πιθανή υπερβολή όταν λήξει η περίοδος. Αν όμως βιωθεί ως άσκηση αυτογνωσίας, μπορεί να λειτουργήσει ως περίοδος ανασύνταξης.
Η Σαρακοστή, σε ψυχολογικό επίπεδο, είναι μια συμβολική διαδρομή από την υπερκατανάλωση στην ουσία, από τον αυτοματισμό στην επίγνωση.
Η Σαρακοστή δεν αφορά μόνο το τι αφαιρούμε από τη διατροφή μας. Αφορά το τι αφαιρούμε από τη ζωή μας.
Ποιες συνήθειες μάς βαραίνουν;
Ποιες υπερβολές μάς απομακρύνουν από τον εαυτό μας;
Η ουσιαστική νηστεία δεν είναι μόνο σωματική. Είναι ψυχική. Είναι η ικανότητα να αντέχουμε το κενό χωρίς να το γεμίζουμε βιαστικά.
Και ίσως τελικά, η Σαρακοστή να είναι μια υπενθύμιση ότι η αληθινή αλλαγή δεν έρχεται από το «λιγότερο», αλλά από το «πιο συνειδητό».
ΜΑΡΙΑ ΔΗΜΟΥ
Ψυχοθεραπεύτρια Λακανικού Ψυχαναλυτικού προσανατολισμού