Ζούμε σε μια εποχή υπερπροσφοράς.
Προϊόντα, εικόνες, εμπειρίες, πληροφορίες. Όλα διαθέσιμα άμεσα.
Κι όμως, παρά την αφθονία, το αίσθημα της έλλειψης δεν μειώνεται. Αντίθετα, συχνά εντείνεται.
Η κατανάλωση υπόσχεται πληρότητα.
Η έλλειψη, όμως, επιμένει.
Τι συμβαίνει ψυχολογικά;
Η Έλλειψη ως Δομικό Στοιχείο της Ύπαρξης
Η έλλειψη δεν είναι ατύχημα της ζωής.
Είναι μέρος της ανθρώπινης συνθήκης.
Δεν μπορούμε να τα έχουμε όλα.
Δεν μπορούμε να είμαστε τα πάντα.
Δεν μπορούμε να καλύψουμε κάθε επιθυμία.
Αυτή η θεμελιώδης αδυνατότητα δημιουργεί το πεδίο της επιθυμίας. Αν δεν υπήρχε έλλειψη, δεν θα υπήρχε κίνηση, αναζήτηση, δημιουργία.
Το πρόβλημα δεν είναι ότι υπάρχει έλλειψη.
Το πρόβλημα είναι ότι προσπαθούμε να τη διαγράψουμε μέσω κατανάλωσης.
Η Κατανάλωση ως Υπόσχεση Ταυτότητας
Στη σύγχρονη κουλτούρα, δεν καταναλώνουμε μόνο αντικείμενα. Καταναλώνουμε συμβολισμούς.
Ένα ρούχο δεν είναι απλώς ύφασμα.
Ένα κινητό δεν είναι απλώς συσκευή.
Ένα ταξίδι δεν είναι μόνο εμπειρία.
Κάθε αγορά συνοδεύεται από μια σιωπηλή υπόσχεση:
«Θα γίνεις λίγο πιο ολοκληρωμένος.»
Όμως η ταυτότητα δεν οικοδομείται με αγορές. Η εσωτερική αίσθηση αξίας δεν παράγεται από εξωτερική απόκτηση.
Έτσι δημιουργείται ένας κύκλος:
έλλειψη → κατανάλωση → προσωρινή ανακούφιση → νέα έλλειψη.
Συναισθηματική Κατανάλωση
Η κατανάλωση δεν είναι μόνο υλική. Είναι και συναισθηματική.
- Υπερφαγία για να καλύψουμε άγχος
- Ατελείωτο scrolling για να αποφύγουμε τη μοναξιά
- Σειρές και περιεχόμενο για να μην έρθουμε σε επαφή με τη σιωπή
Δεν πεινάμε πάντα για φαγητό.
Πεινάμε για σύνδεση, αναγνώριση, ηρεμία.
Όταν το συναίσθημα δεν αναγνωρίζεται, μετατρέπεται σε ανάγκη κατανάλωσης.
Η Φαντασίωση της Πληρότητας
Η κατανάλωση καλλιεργεί την ιδέα ότι υπάρχει κάπου ένα σημείο πλήρους ικανοποίησης. Ότι με το «σωστό» αντικείμενο, τη «σωστή» σχέση, την «τέλεια» εκδοχή του εαυτού, η έλλειψη θα εξαφανιστεί.
Όμως η ψυχική ωριμότητα δεν έγκειται στην εξάλειψη της έλλειψης.
Έγκειται στην αποδοχή της.
Όταν αποδεχόμαστε ότι η έλλειψη είναι μόνιμο στοιχείο της ζωής, η κατανάλωση παύει να είναι απόγνωση και γίνεται επιλογή.
Κατανάλωση και Άγχος
Παραδόξως, όσο περισσότερες επιλογές έχουμε, τόσο αυξάνεται το άγχος. Η υπερπροσφορά δημιουργεί πίεση:
- Να διαλέξω το καλύτερο
- Να μην μείνω πίσω
- Να συγκριθώ
Η έλλειψη μετατοπίζεται από το «δεν έχω» στο «δεν είμαι αρκετός».
Και τότε η κατανάλωση γίνεται εργαλείο σύγκρισης, όχι ικανοποίησης.
Πότε η Κατανάλωση Γίνεται Πρόβλημα;
Η κατανάλωση δεν είναι αρνητική από μόνη της.
Το ερώτημα είναι:
- Καταναλώνω από επιλογή ή από άγχος;
- Αγοράζω επειδή το θέλω ή επειδή φοβάμαι το κενό;
- Τρώω επειδή πεινάω ή επειδή δεν αντέχω ένα συναίσθημα;
Η διαφορά βρίσκεται στη συνείδηση.
Από το «Έχω» στο «Είμαι»
Όταν η ταυτότητα βασίζεται στο «έχω», παραμένει εύθραυστη.
Όταν στηρίζεται στο «είμαι», γίνεται πιο σταθερή.
Η αποδοχή της έλλειψης δεν σημαίνει παραίτηση.
Σημαίνει αναγνώριση των ορίων.
Και μέσα σε αυτά τα όρια γεννιέται η αυθεντικότητα.
Η κατανάλωση δεν μπορεί να θεραπεύσει την υπαρξιακή έλλειψη.
Μπορεί μόνο να την καλύψει προσωρινά.
Η πραγματική πληρότητα δεν έρχεται από το «περισσότερο».
Έρχεται από τη συμφιλίωση με το «δεν είναι ποτέ αρκετό, και αυτό είναι ανθρώπινο».
Ίσως το ζητούμενο δεν είναι να γεμίσουμε το κενό.
Αλλά να μάθουμε να ζούμε δημιουργικά μέσα σε αυτό.
ΜΑΡΙΑ ΔΗΜΟΥ
Ψυχοθεραπεύτρια Λακανικού Ψυχαναλυτικού προσανατολισμού